نقدی کوتاه بر کتاب ادبیات فارسی نهم: اهمیت ایجاد پلهای ارتباطی

با نگاهی کوتاه و گذرا به کتاب فارسی پایه نهم میتوان مسائل مهم و زیادی را برداشت کرد. پایه نهم، مقطع انتهایی یک دانش آموز در متوسطه اول و راه انتقال او به متوسطه دوم است، جایی که باید آموخته های ادبی او تا حدود زیادی تثبیت و تایید شوند تا دانش آموز در ورود به متوسطه دوم بتواند بسیار مهارتی و کاربردیتر به ادبیات بپردازد؛ راه مطالعاتی خویش را در زندگی شخصی خود انتخاب کند، و بتواند به شناختی درست و هرچند محدود از زبان و ادبیات کشور خود و اهمیت نگاهداری آن برسد.

شاید در تالیف کتب درسی ادبیات فارسی اگر گامی به عقب برداریم و دست از تحلیل های جزء به جزء آن بکشیم، نگاهی درستتر پیدا کنیم. این کتاب ها، جدای نیاز به تحلیل های فنی، به تحلیل هایی اجتماعی و روانشناختی نیاز دارند. تالیف کتب، باید با نگاهی دقیق به رشد دانش آموز صورت بگیرند و در این هیچ شکی نیست؛ اما باید توجه داشت که نوجوان امروز، به آگاهی های مدام و روزافزونی دست پیدا کرده. از فضایی با منابع نامحدود دانش، اینترنت، برخوردار شده و به لطف بحث های خانوادگی، محیط های دوستان و همکلاسی ها، چه در مدرسه و چه در محیط های خارج از آن به کشفی از مسائل جدید رسیده. بنابراین از نوجوان امروز نمیتوان انتظار داشت شبیه نوجوانان نسل قبل عمل کند. نگارنده به علوم روانشناختی احاطهی کامل ندارد، اما این بارز و مشهود است که رشد اجتماعی در نسل های کنونی بسیار پیشرفت کرده. جای بحث نیست که آسیب ها و فواید این رشد، چه هستند اما فرزند امروز، در مدرسهی امروز تحصیل میکند.

و پرسشی قابل تأمل مطرح میشود که: آیا مدرسه و کتاب درسی، نباید مطابق با رشد نوجوان امروزی باشد؟ و مطلبی که نگارنده بر روی آن تاکید دارد: آیا کتاب زبان و ادبیات فارسی که نزدیکترین کتاب به فرهنگ و محیط رشد دانش آموز است، نباید در تالیف، نگرشی بهروز و جدید را ارائه دهد؟ چهبسا که این کتاب، مجرای ارتباطی بسیاری از دانش آموزان ما با فرهنگ و ادبیات خود است. اولین شناخت از زبان، با سری کتب ادبیات فارسی صورت میگیرد و تا انتهای دانشآموختگی فرد با او همراه است.

بازمیگردیم به مطلبی که در اولین جملات یاد شد. کتاب درسی ادبیات پایه نهم، سرشار از متون کهن است و در آن بسیار اندک هستند شاعران یا ادیبان معاصر، که زبانی نزدیک به زبان امروز داشته باشند، یا آنطور که یک نوجوان زندگی میکند و دغدغه دارد(یا باید داشته باشد)، موضوعاتی را بیان کنند. البته که شناخت متون کهن، نقشی بزرگ را برای آشنایی از فرهنگ یک مملکت ایفا میکنند، اما کهنگرایی باید مجهز به ابزاری باشد تا شکاف نسلی ایجاد شده پر شود و خالی نماند. انباشته کردن مطالب کتاب های درسی از متون و اشعار کهن، نوعی بیگانگی ایجاد میکند، بیگانگی که شاید برای یک دانشآموزِ در حال یادگیری و به شدت آسیبپذیر، جدایی جبران ناپذیری ایجاد کند و مانع برقراری یک ارتباط درست شود.

مهمترین امر در بحث تدریس، ارتباط است. ارتباط به یادگیری کمک میکند و آسانگر بسیاری از مسیر های سخت میشود. مهمترین عنصر برای یک نوجوان در حال رشد هم، برقراری ارتباط است با معلم خود و با کتاب درسی خود. کتاب درسی قرار است از متن زندگی دانش آموز برخیزد و به او راه درست نشان دهد و هدایتگر باشد. آیا تفکر و شناخت چندین نسل پیش از مسائل پیرامون خود با شناخت نوجوان امروزی از پیرامونش یکسان است؟ باید گفت که نمیتوان منکر حضور نسل های پیشین و شاهکار های آنان شد. پس پل مرتبط کنندهی این دو عنصر چیست؟ اینجاست که معلمِ دانشآموخته باید فوت کوزهگری بداند و وارد عمل شود. تنها یک معلم میتواند این ارتباط را برقرار کند، عنصری از گذشته را به نسل جدید ارائه دهد و اهمیت آن را نمایان کند. مسلم است تنها معلمی بر این مهم تواناست که خود بر این موضوع، چیرگی داشته باشد و در ابتدای مطلب، خود بتواند ارتباط درستی با متون کهن برقرار کند.

نکتهی مورد توجه دوم، استفادهی جدی از شعر و نثر امروز در کتاب درسی است. یک معلم شاید بتواند در ساعات کلاس نگارش، از ادبیات معاصر و زبان کنونی ادبیات با دانش آموزان خود صحبت کند، اما سرانجام این کتاب درسی است که در دست همهی دانش آموزان این سرزمین قرار میگیرد و خوانده میشود.

نیازسنجی، دیدی موشکافانه و عمیق به ما برای درک و بازبینی کتاب های درسی میدهد. ما با پی بردن به بطن زندگی نوجوانان امروزی میتوانیم با آنها ارتباط درست برقرار کنیم. نیاز آنها برقراری چنین ارتباطی است. برای فرهنگ و زبانی که با فضای مجازی و آسانطلبی و بیتوجهی عدهای، روز به روز تحلیل میرود و شکنندهتر میشود، دانش آموزانی باید تربیت شوند که اهمیت این موضوعها را از نو باز یابند. نسل جوان، باید غرق ارتباط با کتاب خود شود. آنقدر که حتی اگر معلم دلسوزی هم پیدا نشد، کتاب این دلسوزی را بر عهده گیرد و عهدهدار این مسئولیت شود؛ مسئولیت آفرینش یک پیوند پایدار از گذشته تا امروز.